"'Relativeren" bestaat in het Russisch niet'

We belden naar Rusland om vertaler Irina Michajlova te spreken. Ruslands meest prominente neerlandica vertaalt Nederlandse auteurs als W.F. Hermans, Toon Tellegen en Louis Couperus naar het Russisch. Daarnaast is zij hét gezicht van de Nederlandse letterkunde in haar land.
15 oktober 2020
"'Relativeren" bestaat in het Russisch niet'
Fotocredits:
Hermitage Museum Sint Petersburg. Een van de zes zalen met Hollandse meesters

Weet u al wat u met het prijzengeld van de Martinus Nijhoff Vertaalprijs gaat doen?
Nee, daar heb ik nog niet over nagedacht.

Kwam het als een verrassing toen u hoorde dat u had gewonnen?
Het was absoluut een verrassing, zoals het hoort op de dag van Sinterklaas. Op die dag kreeg ik het namelijk te horen! Zonder dat ik het ooit op mijn wenslijst heb gezet.

In een interview met de Volkskrant zei u dat de dichter Martinus Nijhoff (1894-1953) niet op veel belangstelling kon rekenen in Rusland. Waar denkt u dat dat aan ligt?
Och, dat interview is uit 2006! Inmiddels is er steeds meer aandacht voor Nijhoffs poëzie. Ik denk dat dat ook komt omdat het bij dichters altijd veel langer duurt voordat ze bij het publiek in de belangstelling komen te staan. Dat heeft te maken met het verschil tussen proza en poëzie. Proza lees je om iets nieuws te weten te komen. Poëzie lees je om weerklank te vinden in jezelf. En dan moet de dichter betrouwbaar genoeg zijn.

Je moet je willen inleven in de poëzie van een dichter. Als je de dichter nog niet kent, als het een vreemdeling is die pas vertaald is, dan doe je dat niet. Op het internet zijn inmiddels veel Russische vertalingen van Nijhoff te vinden. Hij wordt ook meer geciteerd. Zo gebruikten twee Russiche dichters, Andrej Bouman en Elena Tinovslaja, citaten van Nijhoff als motto voor zijn boek.

De Russisch-Amerikaanse dichter en Nobelprijswinnaar Joseph Brodsky (1940 - 1996) heeft ook goede reclame gemaakt voor Nijhoff. Hij zei ooit: ‘als je iets van de Nederlandse cultuur wil leren, dan moet je Nijhoff lezen’. Brodsky is een geliefd dichter onder een heleboel Russen.



Wat is het laatste boek dat u naar het Russisch heeft vertaald, en hoe werd het ontvangen?
Dat is W.F. Hermans’ Herinneringen van een engelbewaarder (1971). Het boek is in Nederland minder bekend, maar voor de Russen maakt het niet zoveel uit, want bekendheid en literaire waarde zijn niet altijd hetzelfde.

Het is goed ontvangen, maar ik merk uit de reacties dat Russen het met andere ogen lezen. Nederlanders letten vooral op Hermans’ filosofie, zijn kunst, taal en levensvisie en wereldbeeld. De Russen lezen vooral de concrete informatie over de Tweede Wereldoorlog, het is voor hen meer informatief dan filosofisch. Daaruit kun je opmaken dat het thema van de Tweede Wereldoorlog ook in Rusland belangrijk is en blijft.

Welke Nederlandse schrijvers zijn het meest populair in Rusland?
Dat zijn Annie M.G. Schmidt en Toon Tellegen! Tellegen is wat moderner dan Annie M.G. Schmidt, en het is voor zowel kinderen als volwassenen leuk om te lezen. Heel veel van zijn werk is vertaald. Helaas niet door mij, maar door een collega.

Waarom denkt u dat juist Toon Tellegen zo populair is?
Tellegen wordt vaak in een adem genoemd met de Russische absurdisten. Er zit iets in zijn werk waar Russen zich mee kunnen identificeren.

En wat zijn uw favoriete Nederlandse schrijvers? 
Ook Annie M.G. Schmidt en Toon Tellegen. Wat dat betreft ben ik wel echt Russisch, haha! Waarin ik wel een beetje origineel ben, dat is Louis Couperus. Ik houd erg veel van deze schrijver en heb twee romans en een kort verhaal van hem vertaald. Ik vertaal het in modern Russisch en ik denk dat dat makkelijker leest dan het begin 20e eeuwse Nederlands.

Hoe bouwt een vertaler aan een oeuvre?
Soms vertaal ik wat de uitgeverijen mij bieden, en soms kan ik kiezen dankzij de steun van het Letterenfonds. Die verdeling lijkt me heel goed, want soms krijg ik opdrachten om heel mooie boeken te vertalen en dan blijkt het een meesterwerk te zijn. Zoals Sjoerd Kuyper. Couperus en Hermans waren dan weer mijn keuze.

U doceert ook Nederlands aan de universiteit in Sint Petersburg. Hoeveel Russen studeren er eigenlijk Nederlandse taal en cultuur?
Landelijk gezien zullen dat iets meer dan 150 studenten zijn.

Wauw, dat is nog best veel. In Nederland is het aantal studenten Nederlandse taal en cultuur al jaren aan het afnemen. Hoe zouden jonge Russen op het idee komen om Nederlands te gaan studeren?
Dat is pure nieuwsgierigheid voor vreemde talen. Veel studenten weten nog niet precies wat ze willen gaan studeren. En als er dan een mogelijkheid is om het te studeren, dan doen ze dat. De zalen met Nederlandse schilderkunst in de Hermitage hier in Sint Petersburg zijn trouwens ook een goede reclame om Nederlands te gaan studeren.

Wat zijn moeilijke concepten of woorden om van het Nederlands naar het Russisch te vertalen?
Er zijn typisch Nederlandse dingen die in Rusland niet bestaan. Gerechten als stamppot of boerenkool kennen geen Russisch equivalent. Hagelslag trouwens ook niet. Als deze informatie belangrijk is om het verhaal te begrijpen, dan leg ik het uit in een voetnoot. Soms is het niet belangrijk en dan schrijf ik gewoon kool of worst.

Dan is er natuurlijk nog het woord ‘gezelligheid’, wat voor de Nederlandse cultuur zo belangrijk is. Ik heb vier soorten contexten gevonden waarin het woord ‘gezellig’ kan worden gebruikt: gezellige avond, gezellig mens, gezellige kamer, gezellige jas of trui. In elke context moet er een andere vertaling worden gevonden.

De inrichting van een huis is ook anders, zoals het voorhuis en achterhuis. In Rusland benoem je alleen de functie van kamers, zoals woonkamer of slaapkamer. Het achterhuis van Anne Frank wordt dus als Het dagboek van Anne Frank vertaald.

'Relativeren' is ook zo’n woord dat in het Russisch niet bestaat en wat misschien daarom iets is dat wij in Rusland heel slecht kunnen, terwijl het een bijzonder belangrijke kunst is! Als ik eerstejaars studenten Nederlands doceer, dan is dit een van de eerste principes die ik ze leer.