De Charlotte Köhler Prijs: voor makers die durven

Op 4 juli worden tijdens de Young Talent Awards de Charlotte Köhler Prijzen uitgereikt: twee aanmoedigingsprijzen van elk 30.000 euro, voor getalenteerde makers in beeldende kunst en theater. Hoe kom je in aanmerking voor zo’n prijs? En hoe is deze prijs tot stand gekomen - wie was Charlotte Köhler?
14 juni 2019
De Charlotte Köhler Prijs: voor makers die durven

Toen de Amsterdamse Charlotte Köhler als tiener vanaf de allerhoogste zitplaatsen in de Stadsschouwburg keek naar het toneelstuk De Dame met de Camelia’s, wist ze wat ze wilde worden. Actrice. Köhler, van eenvoudige komaf en zonder verdere opleiding dan de basisschool, werkte zich op in de theaterwereld, voltooide de toneelschool, en begon aan haar carrière. Ze ontwikkelde zich tot een van de meest vooraanstaande Nederlandse actrices en voordrachtskunstenaars.

Bij haar overlijden in 1977 liet Charlotte Köhler een deel van haar vermogen na aan het Prins Bernhard Cultuurfonds. Samen met het fonds bedacht ze een invulling voor haar erfenis: van het geld zouden elk jaar prijzen moeten worden uitgereikt aan jonge, veelbelovende kunstenaars. Kunstenaars in de brede zin van het woord: theatermakers, musici, filmmakers, beeldend kunstenaars, architecten, vormgevers. Iedereen die maar bijdraagt aan een mooiere wereld maakte wat Köhler betreft kans op een deel van haar erfenis. Eerdere winnaars zijn onder meer fotograaf Hellen van Meene, decorontwerper Theun Mosk en ontwerper Daan Roosegaarde.


Charlotte Köhler (1892-1977)

Jezelf vernieuwen 
De Charlotte Köhler Prijs bedraagt twee keer 30.000 euro en wordt sinds 1988 elk jaar uitgereikt aan één persoon of collectief in de categorie beeldende kunst, en één in de categorie theater. Om kans te maken moet je jonger zijn dan vijfendertig jaar en van Nederlandse afkomst, of minstens drie jaar in Nederland wonen. En ja, natuurlijk moet je talent hebben, maar belangrijker is misschien wel dat je binnen je vakgebied vernieuwend bezig bent. “Winnaars moeten al een mooi oeuvre hebben”, legt Hans van Straten uit - hij is adviseur beeldende kunst  bij het Prins Bernhard Cultuurfonds. Jaarlijks worden er lijsten opgesteld met mensen die zijn opgevallen in de wereld van beeldende kunst en theater, en uit die lijsten wordt door twee commissies een winnaar gekozen. “De kunstenaars die wij kiezen moeten de belofte van verdere groei in zich dragen”, zegt Van Straten. “Die groei willen wij stimuleren.”

Goed voorbeeld van zo’n kunstenaar is fotograaf Jan Hoek (1984), die in 2015 de Köhler Prijs voor beeldende kunst won. “Hem zagen we echt een ontwikkeling doormaken”, zegt Van Straten. “Hij dook steeds weer op in het circuit met interessante tentoonstellingen.” Hoek begaf zich voor zijn werk in “schimmige gebieden”, zegt Van Straten - hij dook bijvoorbeeld in de wereld van het sekstoerisme, of zette daklozen in als model. “Hij was constant bezig zichzelf te vernieuwen”, zegt Van Straten, “en daar wilden wij aan bijdragen.” Met het geld van de Köhler Prijs maakte Hoek onder andere een reis naar België, waar hij “weer zo’n bizarre shoot deed”, zegt Van Straten. Hoek nam twee verslaafden, Kim en Paul, mee op ‘liefdesvakantie’ naar België - wat resulteerde in rauwe, ontroerende foto’s van de twee in een hotelkamer, in een zwembad, aan het strand.


Paul en Kim op vakantie in Oostende door Jan Hoek

Grenzen verkennen 
Ook bij de Köhler Prijs voor theater is het vernieuwende aspect van de kunstenaar belangrijk, net als het idee dat de winnaar “de prijs kan gebruiken”, zegt Myra Groenink - adviseur theater, film & dans bij het Prins Bernhard Cultuurfonds. “We kiezen bijvoorbeeld liever iemand die nog niet is aangesloten bij een groot theatergezelschap dan iemand die al een vaste aanstelling heeft.” Theatermakers die de Köhler Prijs krijgen, voegen in de regel iets toe aan het theaterlandschap dat er daarvoor nog niet was, zegt Groenink. “Het zijn altijd makers die opvallen, die durven.” Net als Charlotte Köhler, die zich tijdens haar toneelcarrière ontwikkelde tot ‘voordrachtskunstenares’ en solovoorstellingen begon te geven. In het begin trokken die solovoorstellingen nauwelijks publiek; aan het eind van haar carrière waren ze juist haar populairste performances.

Afgelopen jaar, in 2018, was Karlijn Kistemaker (1986) de theatermaker die wat het Prins Bernhard Fonds betreft het meest in het oog sprong. “Zij maakt bijvoorbeeld jeugdtheater waarbij de voorstelling al bij de garderobe begint”, vertelt Groenink. “Dat zorgt ervoor dat het publiek meteen betrokken is, en het verkent de grenzen tussen theater en werkelijkheid.” Ook indrukwekkend is het project ‘Missie Marquez’ dat Kistemaker in 2015 gestart is, waarbij ze een twaalfdelige theaterserie maakt aan de hand van het werk van Gabriel Garcia Marquez. “In die serie maakt ze het zware literaire werk van Marquez komisch, luchtig en persoonlijk”, zegt Groenink. “Dat is echt verfrissend. Zoiets willen we stimuleren.”


Karlijn Kistemaker op het toneel bij Missie Marquez

Nalaten in vertrouwen
Inmiddels zijn er ook anderen zoals Charlotte Köhler, die een deel van hun vermogen aan kunst en cultuur willen nalaten. “Steeds meer mensen komen naar ons toe met die wens”, vertelt Marceline Loudon, adviseur mecenaat bij het Prins Bernhard Cultuurfonds. “Dan hebben ze nagedacht over wat ze nou echt belangrijk vinden om aan bij te dragen als ze er straks niet meer zijn, en komen ze erop uit dat ze graag iets willen doen op het gebied van kunst en cultuur.”

Wie het Prins Bernhard Cultuurfonds in zijn testament opneemt, is voor het fonds een bijzondere relatie, en wordt uitgenodigd voor speciale evenementen. “Op basis van gesprekken en voor zover wij weten dat dit leidt tot een grote of kleine plek in hun testament, nemen we deze mensen op in ons systeem”, zegt Loudon. “Vertrouwen speelt voor beide partijen een belangrijke rol.” De bestemming van de opbrengsten van een nalatenschap kan in overleg met het fonds worden afgestemd. “Sommige mensen hebben hele specifieke wensen”, zegt Loudon. “De een wil iets bijdragen aan de restauratie van bijzondere gebouwen, de ander aan moderne of juist klassieke dans.” Weer anderen willen fanfares in de regio ondersteunen of laten het over aan het Cultuurfonds omdat het fonds als de beste weet waar tegen die tijd ondersteuning hard nodig is. Waar het om gaat, zegt Loudon, is dat je iets kan ondersteunen waar je zelf blij van wordt. “Zodat je later een glimlach op je gezicht krijgt, als je vanuit de hemel naar beneden kijkt.” Een glimlach zoals Charlotte Köhler die had, toen ze omlaag keek in de Stadsschouwburg.

>  Meer weten over Nalaten

> Terugblik: hoe gaat het nu met oud-Köhler winnaars RoosegaardeVan Meene en Mosk